Dünya teyakkuzda: İran neden kıymetli?

Türkiye başta olmak üzere bölge ülkeleri ve dünya başşehirleri İran’daki gelişmeleri an be an takip ediyor.

İran halkının iki haftadır ekonomik krize reaksiyon olarak düzenlediği şovların rejime karşı bir ayaklanmaya dönüştüğü, teokratik rejimin devrilebileceği tezleri bölge ülkelerini teyakkuza geçirmiş durumda.

ABD Başkanı Donald Trump’ın dün “yardım yolda” diyerek İranlılara molla rejimini devirme, devlet kurumlarını ele geçirme daveti yapması tansiyonu daha da tırmandırdı.

Siyasi istikrarsızlık komşu ülkeleri etkileyebilir

Suriye’deki Beşar Esad rejiminin 2011 yılında başlayan barışçıl protestolara sert müdahalesi ülkeyi iç savaşa sürüklemiş, çatışmalardan kaçan milyonlarca Suriyeli, Türkiye başta olmak üzere komşu ülkelere kaçarak sığınmak zorunda kalmıştı.

Esad rejimi 2024 Aralık ayında devrildi. Lakin Ahmed Şara’nın süreksiz Cumhurbaşkanlığını üstlendiği Suriye’de hala siyasi istikrar tesis edilebilmiş değil.

İran’da emsal gelişmelerin yaşanması ve Türkiye sonlarına yeni bir göç akınının başlaması ihtimali, Ankara’nın komşusunda yaşanan gelişmeleri büyük bir dikkatle takip etmesini beraberinde getiriyor.

Ankara’dan İran çıkışları: Kaos istemiyoruz

AKP Sözcüsü Ömer Çelik, Pazartesi günü Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan başkanlığında gerçekleştirilen AKP Merkez Yürütme Kurulu (MYK) toplantısı öncesinde yaptığı açıklamada “Biz, komşumuz İran’da rastgele bir kaosun ortaya çıkmasını asla dilek etmeyiz” diyerek İran’da istikrara ehemmiyet atfettiklerini kaydetti.

İran’da toplum ve devlet hayatında birtakım meselelerin yok sayılamayacağını fakat bunun İran’ın kendi öz dinamikleri ve toplumun iradesiyle çözülmesi gerektiğini söyleyen Çelik, dışardan yapılacak müdahalelerin daha makus sonuçlara ve krizlere yol açabileceğini belirtti.

MHP lideri Devlet Bahçeli de partisinin Salı günü TBMM’de düzenlenen küme toplantısında İran’daki gelişmeleri değerlendirirken “Gezi Parkı olaylarıyla İran’daki malum olaylar ortasındaki benzerlikler üzerine dikkatle düşünmenizi temenni ediyorum” kelamlarını kaydetti.

Konuşmasında İran’a karşı “saldırı durumuna geçtiğini” söylediği ABD ve İsrail’i ağır tabirlerle gaye alan Bahçeli, “İran’daki olaylara siyasi, ahlaki, inanç, kültür ve komşuluk bağları yeterince kesinlikle karşı durulmalı, karşı çıkılmalıdır” dedi.

MHP lideri, “İran’ın huzursuzluğu, bölünmüşlüğü, sancı içinde kıvranması Türkiye’yi ve bölge ülkelerini her açıdan tehdit etmektedir. Komşu ülke İran’ın siyasi ve toprak bütünlüğü, iç barış, istikrar ve huzur iklimi Türkiye için hayat memat konusudur” kelamlarına vurgu yaptı.

İran’daki gelişmeler global çapta sonuç doğurur

Çoğunluğu Şii yaklaşık 93 milyon nüfuslu İran, Ortadoğu’daki kilit aktörlerden biri pozisyonunda.

İran rejimi, Rusya ve Çin’in müttefiki. Hürmüz Boğazı’ndaki jeopolitik pozisyonu, devasa petrol ve gaz rezervleri İran’ın global iktisat ve ticaretteki ehemmiyeti artırıyor. Bu nedenle bu ülkede yaşanacak gelişmeler yalnızca bölgede değil, global çapta da sonuçlar doğurabilir, global güç dengelerinde değişikliğe yol açabilir.

ABD Başkanı Donald Trump son haftalarda İran rejimini protestoculara sert müdahale etmeme konusunda tekraren uyardı, aksi takdirde askeri müdahalede bulunabileceklerini söyleyerek Tahran’a tehdit iletileri verdi.

Trump askeri müdahale için düğmeye basar mı?

Washington’da yaşayan Ortadoğu uzmanı Fatemah Aman ise DW’ye yaptığı değerlendirmede “Deneyimler, hükümetin süratli bir formda devrilmesine yol açmayan dış baskının rejimleri zayıflatmadığını, hatta bazen tam aykırı tesire yol açtığını gösteriyor. İran için bu risk bilhassa yüksek” diyor.

Dış tehdit, İran üzere rejimler için güvenlik tedbirlerini sertleştirmek, protestocuları daha şiddetli bir formda bastırmak, yandaşlarını konsolide etmek için bir mazeret olarak kullanılabiliyor.

İran rejimi protestocuları “terörist” olarak nitelendirerek bunu yapmaya başladı bile.

Bu ortada Trump’ın askeri müdahale tehditleri, bölgede daha geniş bir alana yayılabilecek, vekâlet savaşlarını şiddetlendirebilecek savaş telaşını de arttırıyor.

Fatemah Aman ise Trump’ın zati maliyetli ve uzun sürecek savaşlara girmekten kaçındığını, bu nedenle Washington idaresinin savaşa yol açacak bir askeri müdahale yerine, yaptırımlar ve tehditlerle baskısını artırmaya devam edeceği görüşünde.

Ortadoğu uzmanı ayrıyeten ABD idaresinin İran’da öngörülemeyen sonuçlar doğurabilecek rejim değişikliği yerine, rejimin tavrını değiştirmeye odaklanmayı tercih edebileceğine de işaret ediyor.

Basra Körfezi’ndeki istikrar endişesi

İran’ın Basra Körfezi’ne kıyıdaş Arap komşuları, İslam Cumhuriyeti’nin müttefikleri değil. Lakin bu ülkeler bölgesel istikrarın korunmasına, askeri tırmanışın önlenmesine kıymet veriyor. Körfez ülkeleri son yıllarda İran ile tansiyonlara azaltmak ve diplomatik bağları geliştirmek için adımlar attı.

Bu ülkeler, İran’ın Amerikan ordusunun mümkün bir saldırısına, mesken sahipliği yaptıkları ABD askeri üslerini gaye alarak karşılık vermesinden, tansiyonun bölgesel bir savaşa evrilmesinden tasa ediyor.

İran-Suudi Arabistan yakınlaşmasının mimarı Çin de tepkili

Yıllarca bölgedede üstünlüğü ele geçirmek için rekabet eden İran ile Suudi Arabistan ortasında son yıllarda Çin’in arabuluculuğunda temkinli bir yakınlaşma süreci yaşanıyor.

Çin açısında her iki ülke, güç tedarikini teminat altına almak için kıymetli ticaret ortakları pozisyonunda.

Ortadoğu’daki nüfuzunu daima olarak genişleten Pekin idaresi, İran’da protestolarla başlayan siyasi istikrarsızlıktan rahatsız. ABD yaptırımlarına karşın İran’dan ucuz petrol ithal etmeye devam eden Pekin, Trump’ın Pazartesi günü İran ile ticaret yapan ülkelere yüzde 25 ek gümrük vergisi kararı almasına da reaksiyon gösterdi.

Trading Economics data tabanına nazaran bu karardan etkilenecek ülkelerin başında Çin, Türkiye, Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) ve Irak yer alıyor.

Putin de İran rejimini destekliyor

İran’daki mümkün bir rejim değişikliği Rusya’yı da endişelendiriyor. Virginia’daki George Mason Üniversitesi’nden güç uzmanı Umud Shokri, özgür ve demokratik bir İran’dan en çok kaygı duyan kişinin Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in olduğu görüşünde.

Shokri, DW’ye yaptığı değerlendirmede Rusya’nın İran rejimi üzerinde büyük bir tesire sahip olduğunu, Moskova’nın Tahran’da bölgedeki yahut dış siyasetteki çıkarlarını tehlikeye atacak bir idarenin iktidara gelmesini istemeyeceğini söyledi.

İran, dünya genelinde en büyük petrol rezervlerine sahip üç ülke ortasında yer alıyor ve tıpkı vakitte dünyanın ikinci büyük doğal gaz rezervine sahip ülke pozisyonunda.

“İran, gerekli sermaye ve teknolojiyi ülkeye çeker, yaptırımlar kaldırılır kaldırılmaz güç pazarındaki hissesini geri kazanabilirse, öteki ihracatçı ülkelerin hissesi kademeli olarak azalacaktır” diyen güç uzmanı Shokri, Tahran’da halk tarafından demokratik olarak seçilmiş ve istikrarlı bir hükümetin bölgedeki öbür tüm ülkelerin çıkarına olabileceğine inandığını vurguluyor.

Kaynak: DW

Dünya teyakkuzda: İran neden kıymetli?

İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın Yanıtı iptal et