ABD Başkanı Donald Trump, İran’la “iş yapan” ülkelere, ABD ile yaptıkları tüm ticarette yüzde 25 ek gümrük vergisiuygulanacağını duyurdu. Trump, toplumsal medya hesabından yaptığı açıklamada kararın “derhal yürürlüğe gireceğini” söyledi, lakin uygulamanın kapsamına ve “İran’la iş yapmanın” hangi süreçleri içerdiğine dair detay paylaşılmadı.
Beyaz Saray’ın teknik detayları açıklamaması, etkilenecek ülkeler açısından hangi ticari süreçlerin bu kapsama gireceği sorusunu öne çıkardı.
DW Türkçe’ye konuşan Türkiye İktisat Siyasetleri Araştırma Vakfı (TEPAV) Merkez Yöneticisi Prof. Dr. Hakkı Hakan Yılmaz, Trump’ın yüzde 25’lik gümrük vergisi kararının, 2018 yaptırımlarından sonra Türkiye iktisadını ikinci defa direkt olumsuz etkileme potansiyeli taşıdığını söylüyor. Yılmaz’a nazaran karar, Türkiye’yi hem dış ticaret hacmi hem de maliyetler açısından baskı altına sokabilecek nitelikte.
Yılmaz, Türkiye ile İran ortasındaki dış ticaret hacminin son beş yıl ortalamasında 5,7 milyar dolar düzeyinde seyrettiğine dikkat çekiyor.
Son üç yılda ithalattaki yavaşlama nedeniyle Türkiye’nin İran’a yaklaşık 800 milyon dolarlık dış ticaret fazlası vermeye başladığını belirten Yılmaz, 2018 öncesinde 10 milyar doların üzerinde olan ticaret hacminin ABD yaptırımlarıyla birlikte 5,4 milyar dolar düzeylerine kadar gerilediğini hatırlatıyor.
Türkiye-ABD çizgisinde ise tablo daha büyük bir risk alanına işaret ediyor. Yılmaz, 2025 sonunda Türkiye’nin ABD’ye ihracatının yaklaşık 16,5 milyar dolar, ABD’den ithalatının ise 17,2 milyar dolar civarında gerçekleşmesini beklediklerini söylüyor. Bu çerçevede Türkiye’nin toplam ihracatının yaklaşık yüzde 6’sı ABD’den, yüzde 1,1’i ise İran’dan olmak üzere potansiyel bir maliyet artışı riskiyle karşı karşıya kalabileceğini vurguluyor.
“Siyaseti şekillendiren bir araç”
DW Türkçe’ye konuşan iktisatçı Prof. Dr. Sinan Alçın ise Trump’ın gümrük tarifelerini sadece memleketler arası ekonomiyi değil siyaseti de şekillendiren bir araç olarak kullandığını vurguluyor. Alçın, Trump’ın ikinci başkanlık devrinde 2 Nisan’da açıkladığı ek tarifelerden sonra geri ve ileri adımlar attığını hatırlatarak son kararın da bu çizginin devamı olduğunu söylüyor.
Alçın’a nazaran, İran’la ticaret yapan Çin, Türkiye ve Hindistan üzere ülkeleri etkileyebilecek bu adımın art planında ekonomik çıkarlardan çok, İran’a yönelik baskı siyaseti bulunuyor. Son bir haftada ABD ve İsrail tarafından İran’a yönelik baskının ağırlaştığını belirten Alçın, gümrük vergisi kararının bu baskı siyasetinin uzantısı olduğunu tabir ediyor.
Alçın’a nazaran İran’daki gelişmelerin seyri, bu tarifenin kalıcı olup olmayacağında belirleyici olabilir; uygulamanın bir mühlet sonra geri alınabileceği görüşünde.
Türkiye için risk nerede başlıyor?
Trump’ın açıklaması Türkiye’yi direkt amaç alan bir ülke listesi içermiyor. Lakin İran’la ticaret yapan ülkelerin, ABD ile yaptıkları ticarette yüzde 25 ek gümrük vergisiyle karşılaşabileceği tabiri, Türkiye açısından bilhassa ABD pazarına yönelik ihracat üzerinden bir risk yaratıyor. Buna nazaran Türkiye, İran’la ticari münasebetlerini sürdürmesi halinde, ABD’ye sattığı eserlerde ek maliyetle karşılaşabilir. Bu durum, Türkiye’nin ABD’ye ihracatında rekabet gücünü zayıflatabilecek bir öge olarak öne çıkıyor.
Hakkı Hakan Yılmaz’a nazaran bu risk, kesimler bazında da ağırlaşıyor. Türkiye’nin İran’a ihracatında birinci sırayı yüzde 25-30 hisseyle makine, makine aksamı ve yedek modüller alıyor. Plastikler ve kimyasal eserler yüzde 20-25 hisseyle ikinci sırada yer alırken, ziraî eserler yüzde 10-12’lik hisseyle üçüncü sırada bulunuyor.
Paris’te İran’da gösteriilere yönelik rejimin müdahalesi protesto edildi Fotoğraf: Julien Mattia/Le Pictorium Agency/ZUMA/picture alliance
Yılmaz, İran’ın arz açığını kapatmak ya da ülke içindeki fiyatları denetim etmek için de yakın komşusu Türkiye’den ithalat yaptığını belirtiyor. Geçmiş periyotlarda bitkisel yağ, tavuk eti ve yumurtanın İran’ın Türkiye’den ithalatına bahis olduğunu aktaran Yılmaz, bilhassa güç maliyetlerindeki düşüklük nedeniyle Türkiye’nin ihracatında dördüncü sırada yer alan birtakım metal cevherlerin ucuz güç maliyetleri sebebiyle işlenmek üzere İran’a gönderildiğini anlatıyor.
Hangi firmalar etkilenecek?
İran’ın ülke içinde gereğince üretemediği yarı mamül plastik ve kimyevi eserler ve kimyasal casus hususları de Türkiye’den ithal ettiğini belirten Yılmaz, “Dolayısı ile makine aksamı ve yedek kesim üreten ihracatçı firmalar ile plastik ve kimyasal eser üreten dallar değerli ölçüde etkilenmiş olacaktır. Tekrar işletmeler açısından baktığımızda bilhassa OSB’ler odaklı olmak üzere küçük ve orta ölçekteki işletmelerin bu gelişmelerin Türkiye’nin ihracatına yansıması oranında olumsuz etkileneceğini de söyleyebiliriz” diyor.
Dünya Bankası bilgilerine nazaran Çin, Irak, Birleşik Arap Emirlikleri ve Hindistan’la birlikte Türkiye, İran’la ticarette birinci beş ülke ortasında bulunuyor. Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK) yayınladığı dış ticaret bilgilerine nazaran ise 2025’in 11 ayında yaklaşık 2,3 milyar doları ithalat, 2,8 milyarı ihracat olmak üzere İran’a dış ticaret 5,1 milyar dolar düzeyinde. Hakkı Hakan Yılmaz, Türkiye’nin İran’a ihracatının 2025’in tamamında 3,1 milyar dolar civarında olacağının iddia edildiğini belirtiyor.
Türkiye-ABD ticareti: Son tablo ne söylüyor?
TÜİK dataları, 2025’in 11 ayında Türkiye’nin ABD’ye ihracatını yaklaşık 14,8 milyar dolar; ABD’den ithalatını ise yaklaşık 16 milyar dolar olarak gösteriyor. Tıpkı devirde ABD lehine yaklaşık 1,2 milyar dolarlık bir istikrar oluştu.
Yılmaz, kısa vadede asıl baskının ABD pazarında hissedileceğini belirtiyor. ABD’ye yapılan ihracatta muhtemel yüzde 25’lik bir maliyet artışının, Türk firmalarının fiyat rekabetini zayıflatacağını ve ihracatı aşağı çekebileceğini tabir ediyor. Bilhassa Türk lirasının gerçek olarak pahalanmasının hedeflendiği bir ekonomik programda, bu çeşit dış şokların ihracat üzerinde daha sert tesir yaratabileceğini vurguluyor.
İran’dan ithalat: Güç maliyetleri artabilir
Türkiye ile İran ortasındaki ticaretin kıymetli bir kısmı güç ve sanayi girdileri üzerinden şekilleniyor.
Hakkı Hakan Yılmaz, Türkiye’nin İran’dan ithalatının yüzde 60’tan fazlasının doğal gazdan oluştuğunu, metal eserlerinin yaklaşık yüzde 20 hisseye sahip olduğunu, tarım eserlerinin ise yüzde 4 düzeyinde kaldığını söylüyor. Türkiye’nin yıllık doğal gaz tüketiminin yaklaşık 8 milyar metreküplük kısmının İran’dan karşılandığını hatırlatan Yılmaz, mümkün bir tedarik kaymasının güç maliyetleri üzerinde üst istikametli baskı yaratabileceğine dikkat çekiyor.
Son olarak Yılmaz, Türkiye’nin, ABD’nin koyacağı gümrük tarifesinden etkilenecek olan ülkelerle (Ermenistan, Brezilya, Kafkas ülkeleri) olası ticari münasebetlerinin de dolaylı olarak olumsuz etkileneceğini tabir ediyor.
Belirsizlik: “İran’la iş yapmak” neyi kapsayacak?
Kararın en kritik noktası, Trump’ın “İran’la iş yapan” sözünü nasıl tanımlayacağı. Açıklama; mal ticaretini mi, finansal süreçleri mi, üçüncü ülkeler üzerinden dolaylı ticareti mi, güç ödemelerini mi kapsayacak sorularını karşılıksız bırakıyor. Beyaz Saray’ın hangi ülkelerin ithalatının en çok etkileneceğine ait ayrıntı vermemesi de meçhullüğü artırıyor.
Yılmaz’a nazaran Türkiye, hem ABD ile yüksek dış ticaret hacmi hem de İran’la güce dayalı ithalat alakası ve ihracatta makine, yedek kesim, plastik ve kimya dalları ile bu karardan en fazla etkilenebilecek ülkelerin başında geliyor. Ekonomik tesirin, küçük ve orta ölçekli sanayi tarafında ihracat kaybı; hanehalkı tarafında ise refah kaybı olarak hissedilebileceğini söylüyor. “İran kararıyla karşımıza çıkan (sürpriz olmayan) ve Batının derinleştirmek istediği ticaret savaşları bundan sonraki periyotta farklı formlarda tahminen Batının da kendi içinde ayrışmasıyla sertleşen biçimde devam edecek üzere görünüyor” diye ekliyor.
“Siyasi baskı aracı” yorumu ve muhtemel senaryolar
Hakkı Hakan Yılmaz’ın maliyet ve ticaret hacmi hesapları, Trump’ın kararının Türkiye açısından kısa vadede somut bir ekonomik risk yarattığına işaret ediyor. Bilhassa ABD’ye yönelik ihracat ve İran’la güç yüklü ticaret, bu riskin en görünür başlıkları olarak öne çıkıyor. Sinan Alçın ise bu adımın ekonomik rasyonelden çok siyasi tansiyonla temaslı bir baskı atılımı olduğuna dikkat çekiyor. Buna nazaran tarifenin kalıcılığı, İran’daki gelişmeler ve ABD’nin bölge siyasetinin seyrine bağlı olacak. Fakat uygulamanın sürmesi halinde, Türkiye’nin ABD ile ticaretinde maliyet baskısının artması ve kimi kesimlerde rekabet gücünün zayıflaması ortak bir risk olarak öne çıkıyor.
Kaynak: DW
Bir yanıt bırakın